Sługa Boży bp Adolf Piotr Szelążek (1865-1950)

Dzieciństwo, wczesne lata i edukacja

Adolf Piotr Szelążek urodził się 30 lipca 1865 r. w Stoczku Łukowskim na Podlasiu jako syn Stanisława i Marianny z domu Grigoriew (Gregoriew), miał starszego brata Władysława (1863–1941) oraz młodszego Juliana (1867 r.). Pierwsze lata dzieciństwa przysłoniły ból osierocenia, gdyż mając niespełna półtora roku zmarła mu matka oraz młodszy brat Julian. Jego wychowaniem zajęła się druga żona Stanisława Szelążka — Eleonora z Dobraczyńskich.

Szkołę powszechną ukończył w Węgrowie, a gimnazjum w Siedlcach. We wrześniu 1883 r. wstąpił do seminarium duchownego w Płocku, 26 maja 1888 r. przyjął w katedrze płockiej święcenia kapłańskie. 2 sierpnia 1888 r. otrzymał nominację na wikariat w parafii św. Bartłomieja w Płocku. W okresie seminaryjnym dał się poznać jako wybitnie zdolny oraz pracowity, dlatego we wrześniu 1889 r. został wysłany na dalsze studia do Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie 6 lipca 1893 r. uzyskał tytuł magistra świętej teologii.

Posługa kapłańska w diecezji płockiej (1893–1918)

Po powrocie do Płocka piastował ważne funkcje diecezjalne: od 1893 r. wykładowcy w seminarium duchownym oraz sekretarza w konsystorzu generalnym, w latach 1896–1904 regensa konsystorza, w latach 1902–1910 egzaminatora prosynodalnego oraz cenzora ksiąg, w latach 1894–1896 obrońcy węzła małżeńskiego w sądzie biskupim, administratora parafii w Radzikowie (1897–1907) i Orszymowie (1907–1918), od 1902 r. był także członkiem kapituły katedralnej płockiej.

Ksiądz A. Szelążek wiele czasu poświęcił także na działalność społeczno-charytatywną. Dostrzegał ubóstwo rodzin, problem bezrobocia i związaną z tym emigrację zarobkową oraz brak edukacji wśród dzieci i młodzieży. W związku z tym organizował różne akcje charytatywne, był członkiem, a następnie prezesem Płockiego Towarzystwa Dobroczynności (1908–1918), przy którym, z jego inicjatywy, zorganizowano Sale Pracy św. Józefa dla chłopców z dwoma oddziałami: krawieckim i stolarskim.

W kwietniu 1904 r. wyjechał ponownie do Petersburga. Został tam delegowany przez kapitułę katedralną na jednego z czterech asesorów Rzymsko-Katolickiego Kolegium Duchownego w Petersburgu. Przebywał tam do początku czerwca 1907 r. Po powrocie do Płocka zaczął ponownie prowadzić zajęcia w seminarium duchownym, wykładał: prawo kanoniczne, filozofię, socjologię, ascetykę i ekonomię polityczną. W latach 1909–1918 pełnił funkcję rektora seminarium.

Biskup sufragan płocki i urzędnik państwowy (1918–1925)

Wybuch I wojny światowej zastał go za granicą. Po powrocie do kraju zaangażował się w dzieło reorganizacji Kościoła katolickiego w odradzającym się państwie polskim. Od 1916 r. brał udział w posiedzeniach i pracach Konferencji Episkopatu Prowincji Warszawskiej jako konsultor biskupa płockiego Antoniego Nowowiejskiego. Od marca 1918 r. pełnił funkcję naczelnika Wydziału Kościoła Katolickiego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

29 lipca 1918 r. papież Benedykt XV mianował ks. A. Szelążka biskupem tytularnym Barki i sufraganem płockim. Jego konsekracja miała miejsce 24 listopada 1918 r. w katedrze płockiej. Podjęte obowiązki w Ministerstwie Wyznań Religijnych zmuszały biskupa do częstego spędzania czasu w Warszawie. Był członkiem polskiej delegacji w pertraktacjach pokojowych w Rydze, brał udział w spotkaniach odnoszących się do kwestii wyznaniowych i Kościoła katolickiego. W latach 1921–1925 uczestniczył aktywnie w pracach nad przygotowaniem konkordatu między Polską a Stolicą Apostolską, a po jego ratyfikacji przez lata zajmował się wprowadzaniem postanowień konkordatu w życie.

Ordynariusz diecezji łuckiej na Wołyniu (1925–1945)

14 grudnia 1925 r. papież Pius XI mianował bp. A. Szelążka ordynariuszem diecezji łuckiej na Wołyniu. Jego ingres do katedry łuckiej odbył się 24 lutego 1926 r.

Od początku swej posługi prowadził aktywną działalność duszpasterską i organizacyjną:

• w 1927 r. zwołał synod diecezjalny — pierwszy od przeszło 200 lat;
• do 1939 r. utworzył ponad 70 nowych parafii;
• założył Seminarium Duchowne Wschodniego Obrządku w Dubnie (1928 r.), przekształcone w 1931 r. w Papieskie Seminarium Wschodnie;
• w okresie jego rządów wzrosła liczba księży ze 140 do 240;
• zaprosił do pracy na Wołyniu zgromadzenia zakonne żeńskie i męskie, także obrządku wschodniego;
• w 1932 r. Stolica Apostolska mianowała go konsultorem Świętej Kongregacji do spraw Kościoła Wschodniego;
• powołał wiele instytucji o charakterze religijnym i charytatywnym;
• w 1936 r. założył Zgromadzenie Sióstr św. Teresy od Dzieciątka Jezus (Terezjanki).

Wojna, aresztowanie i wygnanie (1939–1946)

Na początku II wojny światowej Łuck i cała diecezja zostały zajęte przez wojska radzieckie. Nowa władza wyrzuciła biskupa z jego siedziby, zamknęła kurię i seminarium duchowne. Biskup Szelążek zamieszkał w gmachu dawnego kolegium jezuickiego. Sytuacja nie poprawiła się także od czerwca 1941 r., tzn. od momentu zajęcia diecezji przez wojska niemieckie.

Latem 1944 r. wojska radzieckie zajęły ponownie Łuck. Organizująca się władza próbowała zdobyć przychylność biskupa, on jednak stał się symbolem sprzeciwu wobec nowej sytuacji politycznej oraz państwowej na Wołyniu. Pod koniec 1944 r. zaczęto wysiedlać Polaków z Ukrainy. Opuszczenie diecezji nakazano także biskupowi A. Szelążkowi, on jednak nie opuścił swojej diecezji.

W konsekwencji w nocy z 3 na 4 stycznia 1945 r. został aresztowany. Był więziony w Łucku oraz w Kijowie. W przeprowadzonym procesie zażądano dla niego kary śmierci. Podejmowano intensywne starania o uwolnienie biskupa, które wspierały Stolica Apostolska, biskupi z Polski, a także dyplomacja amerykańska. Szczególnie zaangażowany w uwolnienie był biskup kielecki Czesław Kaczmarek — uczeń biskupa Szelążka.

Zabiegi przyniosły pozytywny skutek — 14 maja 1946 r. biskup został zwolniony. Musiał jednak opuścić swoją diecezję i został deportowany do Polski. 17 maja 1946 r. przekroczył granicę w Medyce. Na niecałe trzy miesiące gościny udzielił mu bp Cz. Kaczmarek. 10 sierpnia 1946 r. biskup opuścił Kielce i udał się w drogę do położonej pod Toruniem miejscowości Zamek Bierzgłowski.

Zamek Bierzgłowski, śmierć i pamięć (1946–1950)

Przebudowany średniowieczny, pokrzyżacki dom zakonny, który od okresu międzywojennego był własnością diecezji chełmińskiej, stał się od tego momentu nie tylko miejscem zamieszkania Biskupa Wygnańca, ale także siedzibą prowizorycznej łuckiej kurii diecezjalnej.

27 grudnia 1949 r., czyli w oktawie świąt Bożego Narodzenia, biskup łucki zachorował na grypę. Ta niegroźna z początku choroba miała zakończyć się jednak dla ordynariusza łuckiego śmiercią. Zmarł 9 lutego 1950 r. 13 lutego został pochowany w Toruniu w krypcie kościoła św. Jakuba Większego pod prezbiterium. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył Prymas Polski Stefan Wyszyński.

Po śmierci biskupa łuckiego kościół św. Jakuba stał się miejscem pamięci. Do jego grobu zaczęli przyjeżdżać wszyscy ci, którym był on bliski — kapłani z diecezji łuckiej, siostry terezjanki oraz wierni świeccy, głównie dawni diecezjanie, jak również mieszkańcy Torunia. W 11. rocznicę śmierci kapłani diecezji łuckiej ufundowali tablicę pamiątkową poświęconą biskupowi, umieszczoną w posadzce prezbiterium świątyni. Jej poświęcenia dokonał 9 lutego 1961 r. ks. Stanisław Kobyłecki.

21 kwietnia 1988 r. biskup chełmiński Marian Przykucki odsłonił tablicę pamiątkową poświęconą biskupowi A. Szelążkowi z napisem: „W krypcie tego kościoła daleko od swojej katedry oczekuje zmartwychwstania śp. ks. bp dr Adolf Piotr Szelążek ordynariusz łucki".

Nowy rozdział w pamięci o biskupie związany jest z utworzeniem w 1992 r. diecezji toruńskiej. Od tego momentu, wielu wydarzeniom związanym z biskupem Szelążkiem przewodniczył biskup toruński Andrzej Suski.

Proces beatyfikacyjny

Na prośbę sióstr terezjanek ordynariusz toruński powołał komisję historyczną i zatwierdził postulatora procesu beatyfikacyjnego.