Sługa Boża Magdalena Mortęska (1554-1631)

Pochodzenie i młodość

Magdalena Mortęska urodziła się w 1554 r. w miejscowości Pokrzywno, niedaleko Grudziądza, jako najmłodsza z dzieci podkomorzego chełmińskiego Melchiora Mortęskiego i Elżbiety Kostczanki ze Sztemberku. Jej brat Ludwik był wojewodą chełmińskim.

Po śmierci matki ok. 1558 r. była wychowywana przez ciotkę starościnę Wulkowską, która mieszkała w miejscowości Topolno koło Świecia. Do domu rodzinnego powróciła na przełomie 1566/1567 r. Chciała wstąpić do klasztoru benedyktynek w Chełmnie, jednak spotkało się to ze sprzeciwem ojca. Podejmował on różne działania, aby plany zakonne wybić córce z głowy — np. zabronił jej nauki czytania. Ona jednak trwała w swoich postanowieniach i potajemnie uczyła się czytać i pisać.

Wstąpienie do klasztoru

W czasie adwentu w 1578 r. uzyskała od ojca zgodę na spędzenie pewnego czasu w klasztorze w Chełmnie. Kiedy Magdalena przekroczyła próg klasztoru, nie chciała go już opuścić. Początkowo wywołało to niezadowolenie i sprzeciw ojca, jednak po kilku miesiącach uszanował on decyzję córki. 4 czerwca 1579 r. Magdalena złożyła śluby zakonne wraz z 12 innymi nowicjuszkami, między innymi z: Jadwigą Jachoniewską z Krajny, Agnieszką Wichorską z Chełmna, Katarzyną Bartnicką z Mazowsza, Anną Michałówną z Torunia i Elżbietą Kwiatkowską z Polski.

Za tym zbudził Pan Bóg pannę Magdalenę z Mortąg Mortęską, starościankę pokrzywińską i podkomorzankę malborską, że szczęśliwie przyjechała do zakonu naszego z dwiema służebnicami swymi (…) panna Magdalena twarzą wesołą rzekła do onych woźników swych: już się więcej do mnie nie wracajcie, bo mnie stąd brać nie będziecie i kiwnąwszy ręką swą na nie, rzekła: idźcież już w imię Pańskie.

— Kronika benedyktynek chełmińskich

Ksieni klasztoru chełmińskiego

Droga zakonna M. Mortęskiej była nadzwyczaj dynamiczna, co wyrażało się w tym, że bardzo szybko zaczęła ona piastować różne funkcje. Już w 1579 r. została ksienią klasztoru chełmińskiego. Napływ nowicjuszek pozwolił na energiczny rozwój nie tylko domu chełmińskiego, ale także na powstanie nowych fundacji, które odwoływały się do doświadczenia klasztoru chełmińskiego.

Kiedy M. Mortęska wstępowała do klasztoru chełmińskiego, jego kondycja od dłuższego czasu była w opłakanym stanie. Kronika benedyktynek chełmińskich notuje: „Potem, gdy nieszczęsne herezje się rozmnożyły i jałmużna ustawała, słabieć i niszczeć poczęły mniszki… I przyszło za czasem do takiego spustoszenia, że tylko 2 panny zakonne zostały".

Reforma życia zakonnego benedyktynek

Pojawienie się M. Mortęskiej w chełmińskim klasztorze to początek dynamicznych zmian. W 1605 r. ksieni otrzymała od Stolicy Apostolskiej zatwierdzenie nowej reguły, a co się z tym wiązało, zgodę na kontynuowanie dzieła reformy. Decyzja ta była początkiem powstania nowej jakości życia mniszek benedyktynek w Polsce.

Klasztory, które funkcjonowały w oparciu o jej kryteria, tworzyły coś na kształt kongregacji, którą potocznie nazywamy kongregacją chełmińską. Filiacje między poszczególnymi domami przedstawiały się następująco:

• klasztory fundowane z Chełmna: Toruń, Żarnowiec, Nieśwież, Bysławek, Poznań, Jarosław, Sandomierz, Sierpc;
• klasztory fundowane z Torunia: Drohiczyn, Radom, Łomża, Grudziądz;
• klasztory fundowane z Nieświeża: Wilno, Kowno, Mińsk, Smoleńsk, Orsza;
• klasztor fundowany z Jarosławia: Przemyśl;
• klasztor fundowany z Wilna: Kroże;
• fundacje niezależne, które przyjęły obserwancję chełmińską: dwa klasztory lwowskie — łaciński i ormiański.

Reforma podjęta przez ksienię Magdalenę Mortęską objęła w sumie 22 klasztory. Jedynym domem zakonnym mniszek benedyktynek w Polsce, który nie podjął odnowy zakonnej wychodzącej z Chełmna, był klasztor w podkrakowskich Staniątkach.

Wizja i droga odnowy życia zakonnego realizowane przez ksieni Magdalenę oparte były nie tylko na powrocie do ścisłej obserwancji benedyktyńskiej, ale także na obowiązku kształcenia mniszek. Benedyktynki chełmińskie zaangażowały się bardzo w prowadzenie przy klasztorach szkół dla panien.

Można powiedzieć, że tak jak jezuici przez wychowanie młodzieży męskiej pochodzącej ze szlachty i mieszczaństwa zapewnili w dużej mierze triumf reformy trydenckiej w Polsce, tego samego dokonały benedyktynki na polu wychowania kobiet.

— prof. Karol Górski

Śmierć i pamięć

Ksieni Magdalena zmarła 15 lutego 1631 r. w klasztorze w Chełmnie. Kronika benedyktynek poznańskich odnotowała: „Umarła panna ksieni w dzień sobotni dnia 15 lutego, panna i matka nasza, która przeżyła wiek życia swego w świątobliwości, jasnemi cnotami swemi i świeżem przykładem wszystkiem nam zostawszy".

Biograf ksieni, jezuita o. Stanisław Brzechwa, podaje, że przed śmiercią chorowała zaledwie cztery tygodnie. Ksieni została pochowana przed wielkim ołtarzem w kościele klasztornym w Chełmnie. W połowie XX w. jej ciało przeniesiono do krypty przygotowanej przy lewej nawie.

Proces beatyfikacyjny

Wkrótce po śmierci ksieni Magdaleny podjęto starania o wyniesienie jej na ołtarze. W modlitewniku mniszek benedyktynek miały się znajdować specjalne modlitwy i litanie ku jej czci.